İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Kimya Ödülü’nü asimetrik organik sentezde lineer olmayan etkiler ile otokataliz alanındaki keşifleri nedeniyle Fransız kimyager Henri B. Kagan ve Japon bilim insanı Kenso Soai’ye verdi.
Nobel ödülünün bilimsel gerekçesi
Ödül duyurusunda, Kagan ve Soai’nin kiral reaksiyonlara yönelik öncü çalışmalarının kimyada yüzyıllardır tartışılan bir paradoksa açıklık getirdiği belirtildi. Nobel Komitesi, iki bilim insanının ortaya koyduğu spektaküler tepkimelerin, canlı organizmalarda tek bir kiral formun, yani homokiralitenin, nasıl kendiliğinden öne çıktığını açıkladığını bildirdi.
Çalışmaların, yaşamın başlangıcında meydana gelen kimyasal simetri kırılmasına ilişkin sorulara da yanıt sunduğu ifade edildi.
İlaç üretiminde kritik uygulama
Asimetrik organik sentez, moleküllerin doğru ayna görüntüsüne, diğer ifadeyle uygun enansiyomerine ulaşılmasında özellikle ilaç sanayisi açısından büyük önem taşıyor.
Kagan ve Soai’nin katkıları
Henri B. Kagan’ın geliştirdiği “lineer olmayan etkiler” teorisi, saflığı düşük kiral katalizörlerin dahi reaksiyon tamamlandığında optik açıdan yüksek saflığa sahip ürünler oluşturabileceğini ortaya koydu. Bu bulgu, klasik kataliz anlayışında köklü bir değişimin önünü açtı.
Kenso Soai ise kendi adıyla bilinen “Soai reaksiyonu” aracılığıyla asimetrik otokatalizi keşfetti. Soai’nin çalışmaları, ortaya çıkan kiral ürünün aynı reaksiyonu katalizleyebildiğini ve çok küçük bir simetri sapmasının büyük ölçekli kiral çoğalmaya dönüşebildiğini gösterdi.
İki araştırmacının keşifleri, modern sentetik kimya ve ilaç üretim süreçlerine doğrudan katkı sunarken biyolojik moleküllerin evrimine ilişkin temel soruların anlaşılmasına da yardımcı oldu.
