Türkiye Cumhuriyeti, bağımsızlık mücadelesinin ardından millet egemenliğine dayalı yeni devlet düzenini resmileştiren Cumhuriyet’in ilanının 103. yılını kutluyor.
Cumhuriyet’e uzanan süreç
Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele, Türk milletinin bağımsızlık hedefi doğrultusunda ilerledi. Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu’ya zaferin ardından kurulacak hükümet şeklinin Cumhuriyet olacağını söyledi; ancak dönemin koşulları nedeniyle bu düşüncesini bir süre kamuoyuna açıklamadı.
23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) açılması, millet egemenliğine dayanan yeni yönetimin temelini oluşturdu. 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasıyla Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınırken, 13 Ekim’de Ankara’nın başkent ilan edilmesi yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında önemli bir aşama oldu.
Savaş meydanlarındaki zaferlerin ardından devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesi ve devlet başkanlığı sorununun çözülmesi gerekiyordu. 27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifa etmesi ve yeni hükümetin kurulamaması, yönetim sisteminde değişiklik yapılması ihtiyacını gündeme taşıdı.
Çankaya Köşkü’ndeki tarihi karar
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Ankara Çankaya Köşkü’nde düzenlenen yemekte bir araya getirdi. Latife Hanım’ın hazırlattığı sofrada İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey de bulunuyordu.
Mustafa Kemal Paşa, uzun süredir üzerinde çalıştığı kararı arkadaşlarıyla paylaştı. Atatürk, yıllar sonra Nutuk’ta o geceyi şöyle anlattı:
“Gece olmuştu… Çankaya’ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşa’lara rastladım. Ali Fuat Paşa, Ankara’dan hareket ederken bunların Ankara’ya geldiklerini o günkü gazetede ‘Bir Uğurlama ve Bir Karşılama’ başlığı altında okumuştum. Daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim.
İsmet Paşa ile Kazım Paşa’ya ve Fethi Bey’e de Çankaya’ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya’ya gittiğim zaman, orada, beni görmek üzere gelmiş bulunan Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey’lerle karşılaştım. Onları da yemeğe alıkoydum. Yemek sırasında ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program belirledim ve arkadaşları görevlendirdim.”
Yemeğin ardından Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nın bazı maddelerinde değişiklik öngören kanun teklifini hazırladı. Böylece Çankaya’da açıklanan karar, ertesi gün TBMM’nin gündemine sunulacak anayasal düzenlemeye dönüştü.
Cumhuriyet 20.30’da ilan edildi
29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM, ülkenin yönetim biçimini belirleyecek tarihi görüşmeler için toplandı. Anadolu Ajansının arşivindeki dönemin Fransızca bültenlerine göre Meclis oturumu saat 18.00’de başladı.
Anayasa Komisyonunun hazırladığı ve Cumhuriyet’in ilanını öngören teklif gündeme alındı. Görüşmelerde Yunus Nadi Bey, Cumhuriyet’in ilanının gerekliliği üzerine değerlendirmelerde bulundu; diğer milletvekilleri de yeni yönetim biçimine ilişkin görüşlerini açıkladı.
Görüşmelerin sonunda 1921 Anayasası’nda değişiklik yapıldı ve “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir.” hükmü kabul edildi. Saat 20.30’u gösterdiğinde, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Karar, Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı.
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 23 Nisan 1920 | TBMM açıldı |
| 24 Temmuz 1923 | Lozan Barış Antlaşması imzalandı |
| 13 Ekim 1923 | Ankara başkent ilan edildi |
| 29 Ekim 1923 | Cumhuriyet ilan edildi |
Atatürk ilk cumhurbaşkanı seçildi
Cumhuriyet’in ilanından sonra aynı gün cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu.
Cumhurbaşkanı sıfatıyla ilk kez Meclis kürsüsüne çıkan Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığına vurgu yaptı ve tarihi konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleriyle tamamladı.
İlanla birlikte devlet başkanlığı meselesi çözüme bağlanırken hükümetin kuruluş yöntemi de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurma görevi İsmet Paşa’ya verildi, Fethi Bey ise TBMM Başkanlığına seçildi.
29 Ekim’in milli bayram ilan edilmesi
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim gecesi ve ertesi gün vatandaşlar tarafından kutlandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle, Cumhuriyet’in ilanının 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanmasına karar verildi.
19 Nisan 1925’te kabul edilen kanun teklifiyle 29 Ekim, 1925 yılından itibaren “milli bayram” olarak kutlanmaya başladı. Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde yeni Türk devleti, çağdaşlaşma ve demokrasi yönünde ilerledi.
Çankaya Köşkü’nde 28 Ekim 1923 akşamı söylenen “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, 103 yıl sonra da Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan sürecin simge ifadelerinden biri olmayı sürdürüyor.
Sayfada yer alan bilgiler tavsiye niteliği taşımayıp yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırımcı profilinize uymayabilir.
