Dünya genelinde satılamayan, iade edilen ya da kullanılmadan imha edilen ürünler; şirketlere finansman, depolama ve bertaraf maliyeti yüklerken ekonomik kayıpları ve çevresel tahribatı büyütüyor.
Gıda israfının yıllık faturası 1 trilyon doları aşıyor
Al Jazeera’da yayımlanan kapsamlı analiz, ürün israfının küresel boyutunu gıda, tekstil ve perakende iadeleri üzerinden ortaya koydu. Satılamayan ürünlerin toplam değerini gösteren ortak ve merkezi bir veri seti bulunmasa da resmi istatistikler sorunun büyüklüğüne işaret ediyor.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) Gıda İsrafı Endeksi raporuna göre, 2022 yılında dünya genelinde yaklaşık 1,05 milyar ton gıda israf edildi. Tarladan sofraya ulaşırken veya raflarda alıcı bulamadığı için çöpe giden gıdaların küresel ekonomiye yıllık maliyetinin 1 trilyon doları aştığı tahmin ediliyor.
Bu kayıp yalnızca tarımsal kaynakların boşa gitmesiyle sınırlı kalmıyor; ortaya çıkan artık gaz salınımları iklim krizini de derinleştiriyor.
Tekstil ve e-ticaret iadeleri israfı büyütüyor
Avrupa Çevre Ajansı verileri, Avrupa pazarına sunulan tekstil ürünlerinin yüzde 4 ila 9’unun hiç kullanılmadan doğrudan imha edildiğini gösteriyor.
İnternet alışverişlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte iadeler de önemli ölçüde arttı. İnternetten alınan giysilerde ortalama iade oranı yüzde 20’ye, ayakkabılarda ise yüzde 30’a ulaşıyor.
ABD Ulusal Perakende Federasyonunun tahminine göre tüketicilerin perakende sektörüne iade ettiği ürünlerin toplam değeri 2025’te 849,9 milyar dolar oldu. Uzmanlar, bu tutarın kesinleşmiş şirket zararını değil, iade edilen ürünlerin toplam tahmini değerini ifade ettiğini vurguluyor.
| Alan | Veri |
|---|---|
| Gıda israfı | 2022’de yaklaşık 1,05 milyar ton |
| Gıdanın yıllık ekonomik maliyeti | 1 trilyon doları aşıyor |
| Avrupa tekstil imhası | Yüzde 4 ila 9 |
| İnternetten alınan giysilerde iade | Yüzde 20 |
| İnternetten alınan ayakkabılarda iade | Yüzde 30 |
| ABD perakende iadeleri | 2025’te 849,9 milyar dolar |
Şirketler fazla stokları nasıl değerlendiriyor?
Talep tahminlerindeki hatalar, mevsimsel değişimler ve tedarik zincirindeki aksamalar, ürünlerin elde kalmasına neden oluyor. Şirketlerin başvurduğu yöntemler arasında şunlar bulunuyor:
- Fiyat indirimleri ve kampanyalarla ürünleri hızla satmak.
- Stokları toplu biçimde tasfiye firmalarına devretmek veya başka pazarlara ihraç etmek.
- Ürünleri yenileyip (refurbished/outlet) yeniden satışa sunmak ya da hammadde olarak geri dönüştürmek.
AB’den satılamayan ürünlerin imhasına sınırlama
Avrupa Birliği, satılmayan giysi, aksesuar ve ayakkabıların imhasını azaltmak ve döngüsel ekonomiyi desteklemek amacıyla büyük şirketlere yönelik hazırladığı imha yasağını 19 Temmuz 2026’da uygulamaya koydu.
Düzenleme, şirketlerin satılamayan ürünleri imha etmek yerine yeniden satış, bağış ve geri dönüşüm gibi yollarla değerlendirmesini zorunlu kılıyor.
