Borsada zarar etmek yatırım kararlarının doğal sonucu olabilir; ancak hukuka aykırı işlemler nedeniyle oluşan kayıplar sıradan piyasa riskiyle aynı kefeye konulamaz. Son dönemde bazı yüksek getirili yatırım fonlarının tasfiye süreçlerine girmesi, yatırımcı kayıplarının yanı sıra denetim mekanizmalarının etkinliğini de gündeme taşıdı.
Fon krizinde yatırımcı ve denetim sorumluluğu
Bir dönem sosyal medyada yüksek getirileriyle öne çıkarılan bazı fonlar, bugün tasfiye işlemleri ve yatırımcı zararlarıyla anılıyor. Kazanç döneminde riskleri görmezden gelip kayıplar sonrasında tüm sorumluluğu başkalarına yüklemek doğru değil. Yatırımcı, aldığı kararın sorumluluğunu taşımalı; devletin görevi de borsada kazanç garantisi sunmak olmamalı.
Bununla birlikte, bilerek üstlenilen piyasa riskiyle hukuka aykırı işlemlerden doğan zarar arasında açık bir ayrım bulunuyor. Bazı fonların portföylerindeki hisseler, kısa sürede oluşan olağanüstü getiriler ve piyasanın olağan dinamiklerinden uzaklaşan fiyat hareketleri dikkat çekiyordu. Buna rağmen yüksek kazanç beklentisiyle yatırım yapan ve zamanında çıkabileceğini düşünen kişiler oldu.
Asıl tartışma fonların ne kadar yükseldiği ya da yatırımcıların ne kadar kaybettiğinden çok, riskler büyürken denetimin ne ölçüde işlediği noktasında yoğunlaşıyor. Türkiye’de sermaye piyasalarını düzenleyen kurumlar, kapsamlı mevzuat ve ciddi yaptırımlar mevcut. Buna rağmen şu soruların yanıtlanması gerekiyor:
- Olağan dışı fiyat hareketleri ne zaman fark edildi?
- Riskler büyürken hangi adımlar atıldı?
- Daha erken müdahale mümkün müydü?
Bu soruların gündeme getirilmesi, herhangi bir kurumu peşinen suçlamak için değil, benzer olayların tekrarlanmasını önlemek için önem taşıyor. Denetimin başarısı yalnızca olay sonrasında verilen cezalarla ölçülemez; esas başarı, sorunları büyümeden tespit edebilmektir.
Yeni kanunlardan önce uygulama gücü
Fon krizinin ardından yatırımcı mağduriyetlerini gidermek amacıyla atılan yasal adımlar değerli. Devletin yaşananlara kayıtsız kalmaması önemli. Ancak sermaye piyasalarını yıllardır izleyen biri olarak, sorunun yalnızca yeni kanunlarla çözülemeyeceğini düşünüyorum.
Yatırımcı devletten kazanç garantisi istememeli; böyle bir garanti zaten verilemez. Buna karşılık yatırımcının haklı beklentisi, parasını yatırdığı piyasada kuralların herkes için eşit uygulandığını görebilmektir. Bunun yolu da öncelikle mevcut düzenlemelerin ne kadar etkili işletildiğini değerlendirmekten geçiyor.
Denetimlerin zamanında yapılması, hukuka aykırı işlemlerin karşılıksız bırakılmaması ve varsa kurumsal eksikliklerin açık biçimde ortaya konulması, güvenin yeniden tesis edilmesi açısından yeni düzenlemeler kadar önem taşıyor.
Güven, endeks seviyesinden daha önemli
Türkiye’nin sermaye piyasalarında güçlü şirketler, üretim kapasitesi, genç yatırımcılar ve finansmana ihtiyaç duyan bir ekonomi bulunuyor. Bu potansiyelin sağlıklı biçimde büyümesi, tasarruf sahiplerinin paralarını güvenle değerlendirebileceği bir piyasa ortamına bağlı.
Borsanın yükselmesi tek başına her şeyin yoluna girdiğini göstermiyor. Endeks birkaç bin puan artarken yatırımcıların önemli bir bölümü zarar edebilir. Fiyatların yükselmesi, insanların piyasaya yeniden güven duyduğu anlamına da gelmez. Borsanın gerçek başarısı, ulaştığı endeks seviyesinden çok yatırımcıların piyasaya duyduğu güvenle ölçülmeli.
Yabancı yatırımcı açısından da yalnızca kazanç fırsatları yeterli değil. Uzun vadeli sermaye; hukuki güvenceyi, öngörülebilirliği ve kurumların işleyişini de dikkate alıyor. Dünyanın her yerinde sermayenin aradığı temel unsurlar arasında bunlar bulunuyor.
“Güven ve istikrar” vurgusu 17 yıl sonra da geçerli
Sayın Cumhurbaşkanımızın 14 Aralık 2009 tarihinde, henüz Başbakanken TBMM Genel Kurulunda yaptığı konuşmada dile getirdiği şu sözler bugün de yol gösterici niteliğini koruyor:
“Güven ve istikrar sağlanmadan, hiçbir gelişmenin, kalkınmanın, ilerlemenin olmayacağını çok iyi biliyorduk.”
Aradan yaklaşık 17 yıl geçti. Türkiye ekonomisi büyüdü, sermaye piyasaları gelişti ve milyonlarca kişi borsayla tanıştı. Ancak güven ve istikrarın ekonomik gelişmedeki rolü bugün de değişmedi. Sermaye piyasalarında kalıcı sermaye, kalıcı sermaye olmadan da sağlıklı bir piyasa oluşturmak kolay değil.
Bu nedenle fon krizini yalnızca zararların telafi edileceği bir olay olarak görmek eksik kalır. Süreç; denetim anlayışını, yatırımcı sorumluluklarını ve kurumlara duyulan güveni yeniden değerlendirmek için bir fırsat sunuyor. Riskleri bilerek yüksek getiri arayan yatırımcıların tüm zararlarını topluma yüklemek mümkün değil; hukuka aykırı işlemler nedeniyle mağdur olanların haklarını korumak ise zorunlu. Birini yaparken diğerinden vazgeçmek gerekmiyor.
Türkiye’nin sermaye piyasaları bugünkünden çok daha güçlü olabilir. Yeni düzenlemeler yapılması veya mevcut kanunların geliştirilmesi mümkün. Ancak bunların hiçbiri tek başına yeterli değil. Güven, kanun çıkarmakla değil, kanunun herkese eşit uygulandığını göstermekle kazanılır.
Kaybedilen paraların bir bölümü geri gelebilir; borsa yeniden rekor kırabilir, yeni fonlar kurulabilir ve yeni şirketler halka açılabilir. Fakat yatırımcının zihninde “Bu piyasada herkes gerçekten aynı kurallarla mı oynuyor?” sorusu oluştuğunda, bu kuşkuyu gidermek kolay olmaz.
Bir ülkenin sermaye piyasalarına duyulan güveni, yatırımcıların ne kadar kazandığından çok, haksızlığa uğradıklarında haklarının ne ölçüde korunduğu belirler.